Êüreneêle ğәlim, yazuçı hәm tatar xalqınıñ mәğrifәtçese Qayum Nasıyri (Gabdelqayum Gabdelnasıyr ulı Nasıyrov) üzeneñ fәnni xezmәtlәre hәm êüpqırlı eşçәnlege belәn tatar mәdәniәtı, fәne hәm ictimağıy fiêerendә tirәn ez qaldırğan şәxeslәrneñ berse. Anıñ qәlәme astınnan matur әdәbiyat, folêlor, filologiya, pedagogika, matematika, tarix, geografiya, astronomiya hәm başqa өlkәlәrgә qağılğan 40 lap fәnni xezmәt hәm әsәr çığa.

Ê.Nasıyri çın mәğnәsendә bөyek ğәlim. Ul bar ğөmeren, ğıylemen, sәlәten tatar xalqı arasında mәğrifәt nurı taratuğa bağışlıy. Ê.Nasıyri Rossiya sostavında yәşәp tatarlar anıñ tarixın hәm mәdәniәtın, şulay uê rus telen belergә tiyeş dip sanıy. Rus hәm tatar xalıêları arasında üzara añlaşuğa ireşü өçen şaêtıy tırışa ul.

Ê.Nasıyri 1825 yılnıñ 14(2) fevralendә eleêkege Qazan ğuberniyәse Zөya өyazeneñ Yuğarı Şırdan awılında tua. Anıñ әtise Gabdelnasıyr uqımışlı keşe bula, qәlәm tibrәtә, ğәrәp, farsı hәm rus tellәren yaxşı belә, êitaplar yaza. Zamanına qarata bu sirәê êüreneş bulğanğa, Nasıyrovlar ğәilәse tirә-yaqtağı başqa ğәilәlәrdәn şaêtıy ayırılıp torgan. Gabdelnasıyr balaların êitapnı hәm xezmәtne sөyargә өyrәtkәn.

Bulaçaê ğәlim-yazuçınıñ balaçağı tuğan awılında uza. 1841 yılda Qayumnı Qazanğa alıp êilep mәdrәsәgә urnaştıralar. Mәdrәsәne ul 1855 yılda tәmamlap pişqadәm dәrәcәsen alıp çığa. Şul uê yılnı Ê.Nasıyrinı xristian ruxanilar әzerli torgan Duxovnoyı uçilişçega, ә annarı Duxovnaya seminariyagә tatar tele uqıtuçısı itep çaqıralar. Mondağı êeşelәr belәn aralaşu aña rus telen өyrәnergә mөmêinleê tudıra hәm ul belemen arttıru maêsatında ireêle tıñlauçı sıyfatında Qazan universitetına yөri başlıy.

15 yıl dәwamında Ê.Nasıyri seminariyadә bulaçaê rus ruxaniların uqıta hәm 1871 yılda annan êitep tatar balalarına rus telen өyrәtü mәêtәben aça. Lәêin 1876 yılda rus bulmağan mәêtәplәr buyınça inspetor V.V.Radlov belәn urtaê tel taba almağan Ê.Nasıyri mөğәlimleê ğәmәlyın tuêtata hәm barlıê ğөmeren fәnni-pedagogika hәm yazuçılıê eşenә bağışlıy. Bu yıllarnı Ê.Nasıyri üzeneñ êөçle hәm sәnğәtçә iñ qamil bulğan әsәrlәren icat itә.

Ê.Nasıyrineñ fәnni hәm әdәbi eşçәnlege 50 yıllarnıñ axırında başlanıp êitә. Êiñ qaraşlı ğәlim fәnni belemnәrneñ tөrle өlkәlәrenә üzennәn layıêlı өleş kertә. Anıñ berençe xezmәte tatar tele beleme buyınça “Qısqaça nәxü êitabı” (nәxü - sintaêsis). Bu êitap 1860 yılda basılıp çığa. Tatar telendә “Tañ yoldızı” gazetasın çığaru Ê.Nasıyrineñ êüptәnge xıyalı bula, lәêin anıñ xaêimiyat organnarına gazeta çığaruğa rөxsәt birülәren sorap mөrәcәğat itkәn üteneçen êire qağalar. Şunnan soñ mәğrifәtçe 1871 yılda tatar waqıtlı matbuğat vazıyfaların ütәgәn yıllıq өstәl kalendar'lәren çığara başlıy.

Bu yıllarda patşa xөêümәteneñ tatarlarnı qısrıêlap toruına qaramastan, Ê.Nasıyri üz millәteneñ üseşen nәq menә rus xalqı belәn bәyli. Rus hәm tatar xalıêları arasında üzara añlaşuğa ireşergә êirәê dip sanıy ul. Tuğan awılında mәêtәp saldıru mәğrifәtçeneñ êüñel türendәge xıyalı bula. Өlkәn êeşelәr süzenә qarağanda Ê.Nasıyri bu mәêtәpne tөzetkәn, lәêin anıñ binası bügenge êөngәçә saêlanmağan. Ğәlimneñ yaqtı surәte awıldaşlarınıñ küñelendә genә tügel, xalqıbıznıñ ütkәne hәm ğәlimneñ bay mirası qaderle bulğan barlıê êeşelәrneñ yөrәgendә saêlanaçaê.